Miasto Tuliszków
Tuliszków – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie tureckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Tuliszków.
W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa konińskiego.
Miasto Tuliszków położone jest we wschodniej części województwa wielkopolskiego, ok. 13 kilometrów na południe od Konina, przy skrzyżowaniu drogi krajowej nr 72 oraz drogi wojewódzkiej nr 443.
Miasto położone jest na Wysoczyźnie Tureckiej, na terenie pagórkowatym (jest to obszar związany genetycznie ze zlodowaceniem środkowopolskim). Charakterystyczne dla okolic są izolowane pagóry, porozdzielane szerokimi dolinami rzecznymi o płaskim, zazwyczaj podmokłym dnie.
Według danych z 31 grudnia 2004, miasto miało 3406 mieszkańców.
Historia
Pierwotnie była to osada stanowiąca własność szlachecką. Najstarsza wzmianka zanotowana została ok. 1362 roku, kiedy Tuliszków należał do rodu Zarembów, którzy czyniąc starania uzyskali dla osady prawa miejskie w 1458 roku. W XV wieku miasto stało się własnością Opalińskich. Wówczas zorganizowana została szkoła oraz czynnych było już blisko 20 warsztatów rzemieślniczych, ale ludność trudniła się głównie rolnictwem.
Najsławniejszą postacią związaną z Tuliszkowem jest Janusz z Tuliszkowa, XV-wieczny kasztelan kaliski, bliski współpracownik króla Władysława Jagiełły. Za zasługi podczas Bitwy pod Grunwaldem został starostą Gdańska. Posłował w imieniu Polskiego Króla na soborze w Konstancji. Członek Zakonu Kolii, zakonu zrzeszającego elitę średniowiecznego rycerstwa. W imieniu króla posłował również na Węgry.
Od XVII wieku właścicielami miasta byli Konarzewscy, a następnie Mycielscy. W XVIII wieku Tuliszków stał się własnością Zamojskich. Po drugim rozbiorze Polski miasto, liczące wówczas 365 mieszkańców i 83 domy oraz zaledwie 13 rzemieślników, przeszło pod panowanie pruskie. W tym czasie działały także, należące do rodu Zamojskich, dwa młyny wodne i wiatrak. Od 1807 miasto leżało w granicach Księstwa Warszawskiego, zaś po kongresie wiedeńskim w 1815 roku na terenie Królestwa Polskiego.
Na przestrzeni XIX wieku znacznie wzrosła w mieście liczba ludności oraz następuje ożywienie życia gospodarczego. Na początku XIX wieku w Tuliszkowie osiedlili się wyznawcy wiary mojżeszowej, w 1807 roku było ich 16 (2,6%) a w 1827 – 51 (5,5%). Jednak w 1870 roku miasto zostało pozbawione przez władze rosyjskie praw miejskich, a w 1881 roku dotkliwie zniszczone przez pożar.
Na początku XX wieku Tuliszków liczył już 2 tysiące mieszkańców oraz 170 domów. Prawa miejskie zostały przywrócone po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w roku 1919. W 1920 roku opiekę duchową nad członkami Gminy Żydowskiej pełnił Rabbi Joel Fox. W roku 1921 społeczność żydowska liczyła 260 osób. W okresie przed II wojną światową miasto osiągnęło liczbę 2600 mieszkańców, którzy utrzymywali się głównie z pracy na roli, a częściowo z rzemiosła i drobnego handlu. W czasie okupacji hitlerowskiej ludność żydowska została przesiedlona 20 października 1941 roku do getta w Kowale Pańskie a w 1942 zgładzono ich w Chełmnie nad Nerem.
Zabytki
Kościół
Na wysokim wzniesieniu mieści się monumentalny kościół pw. świętego Wita. Zbudowany został w stylu gotyckim w 1450 roku, na miejscu wcześniejszej świątyni pochodzącej prawdopodobnie z XIII lub XIV wieku. Ufundował go Mikołaj Zaremba z Kalinowy, kasztelan łęczycki i starosta kruszwicki.
Renowacje i liczne przebudowy w późniejszych wiekach zatarły jego pierwotną architekturę na rzecz późnego baroku. Na zewnętrznej ścianie prezbiterium wmurowana jest tablica upamiętniająca więźniów politycznych, którzy zginęli w czasie okupacji hitlerowskiej. W latach 1874-1877 wydłużona została nawa oraz dobudowano dwie kaplice, tworzące nawę poprzeczną.
Wnętrze o skromnym wystroju ścian w postaci pilastrów, z chórem wspartym na trzech arkadach, mieści ołtarze pochodzące z XVIII wieku. Późnogotyckie rzeźby Chrystusa Zmartwychwstałego oraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem na półksiężycu są z początku XVI wieku, a krucyfiks z XVII wieku. Późnorenesansowe podwójne epitafium kamienne z klęczącymi postaciami Mikołaja Zaremby i Jana Krotowskiego z Krotoszyna, pochodzi z 1598 roku. W wielkim ołtarzu znajduje się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem w srebrnej sukience rokokowej z XVIII wieku. Naczynia liturgiczne, puszka i kielich, pochodzą z połowy XVII wieku.
Żydzi mieli synagogę, którą Niemcy zniszczyli podczas II wojny światowej, pozostał tylko cmentarz założony w XIX w. przy drodze do Krępy.
Plebania
Opodal kościoła stoi późnoklasycystyczna plebania, pochodząca z 1816 roku. Parterowy budynek, zbudowany na rzucie litery "L" przykryty jest dachem naczółkowym, a elewacja frontowa zdobiona jest wejściem na osi ujętym w dwie kolumny.
Obecna plebania znajduję się obok starej, została wybudowana w roku 2002, przez ks. proboszcza prałata Stanisława Nowaka.
Park
W miejscowym parku krajobrazowym, mającym powierzchnię 10,3 ha, położonym we wschodniej części miasta, mieści się późnoklasycystyczny murowany dwór z 1830 roku.
Na sztucznie usypanej wyspie, otoczonej fosą, wznosi się dwupiętrowy, późnoklasycystyczny spichlerz, pochodzący z tego samego okresu co dworek. Ściany spichlerza pokryte są pilastrami oraz oknami prostokątnymi i półkolistymi. Czterospadowy dach zwieńczony jest małym szczytem. Obecnie spichlerz jest zabytkiem i podlega ochronie.
Pomnik
Centrum miasta stanowi rynek, na którym znajduje się popiersie Tadeusza Kościuszki. Pierwsze, pochodzące z 1934 roku, zniszczyli hitlerowcy, zaś obecne odsłonięto w 1962 roku na miejscu poprzedniego.
Obok rośnie Dąb Wolności o obwodzie 225 cm. Posadził go w 1919 roku weteran powstania styczniowego, Bartłomiej Patrzykąt.
Sport
W miejscowości działa klub sportowy Tulisia Tuliszków, którego sekcja piłkarska występuje w IV lidze. Prócz profesjonalnego klubu piłkarskiego, funkcjonują także grupy młodzieżowe:
- Skład le parkour – Mamalova
- Skład breakdance – Offensive Squad
- Skład siatkarski dziewcząt – UKS Lis Tuliszków – MKS MOS Turek
- Skład piłkarski – Liga Podwórkowa Tuliszków, w której bierze udział młodzież w wieku szkolnym.
Historia Żydów w Tuliszkowie
| Rok | Ludność | Żydzi | % |
| 1808 | 604 | 16 | 2,65% |
| 1827 | 926 | 51 | 5,51% |
| 1857 | 1099 | 83 | 7,55% |
| 1897 | 1794 | 200 | 11,15% |
| 1921 | 2358 | 260 | 11,03% |
Żydzi osiedlili się w Tuliszkowie na początku XIX wieku, wcześniej miasto było objęte przywilejem zakazującym Żydom osadnictwa. Niedługo po ich przybyciu założony został cmentarz i wzniesiona synagoga. Poza nią w mieście funkcjonowało kilka chasydzkich domów modlitwy. Ludność żydowska zajmowała się głównie handlem, rzemiosłem i rolnictwem.
Wspierali oni powstanie w 1863 roku, a niektórzy brali w nim udział. Powstaniec Jakow Mosze Skowron skazany został przez Rosjan na powieszenie, ale darowano mu życie na prośbę duchowieństwa katolickiego.
W dwudziestoleciu międzywojennym sytuacja lokalnej społeczności żydowskiej pogorszyła się w związku z kryzysem gospodarczym i nasileniem antysemityzmu. Wielu wtedy opuściło miasteczko, emigrując głównie do większych miast.
Od roku 1920 rabinem był Joel Fox, który aktywnie udzialeł się w życiu wspólnoty. Był także członkiem syjonistycznego stowarzyszenia Mizrachi.
W roku 1921 w Tuliszkowie mieszkało 260 Żydów, a we wrześniu 1939 roku już tylko 230 osób tej narodowości.
W grudniu 1939 roku lub styczniu roku 1940 utworzono getto żydowskie. Zostało zlikwidowane w październiku 1941 roku, po ponad roku działania, a ludność żydowską przesiedlono do getta w Czachulcu, skąd prawie wszyscy trafili do ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem.
Synagoga
Synagoga została zbudowana w XIX wieku. Podczas II wojny światowej hitlerowcy zdewastowali synagogę i urządzili w niej urząd pracy. Po zakończeniu wojny budynek został przebudowany na mieszkania dla dzieci Żydów pomordowanych w II wojnie światowej.
Cmentarz
Pozostałości cmentarza żydowskiego znajdują się przy utwardzonej drodze do wsi Krępa, w odległości około kilometra od kościoła. W czasie wojny całkowicie zniszczony, brak nagrobków, obecnie las.
Bibliografia
- Maluśkiewicz P. Ziemia konińska – przewodnik turystyczny, Konin 1997, ISBN 83-86139-28-5
- Nowak A. Konin, Turek, Dobra, Golina, Rychwał, Tuliszków oraz okolice – przewodnik turystyczny, Poznań 1987, ISBN 83-85034-04-8